ਬੁੱਧ ਬਾਣ- ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਚੱਟਿਆ?

ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਬਾਹਰੋਂ ਹਰੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਵੋ ਕਿ ਸਿਉਂਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ! ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਦੀਦਾਰ ਸੰਧੂ ਦਾ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ ਕਿ,
“ਜਿਹਦੇ ਚੱਟੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਾ ਹਰੇ ਹੋਏ
ਨੀ ਤੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਚਟਾ ਲਈਆਂ…”
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ-ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਉਂਕ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਿੰਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਟੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਹਨ, ਡੇਰੇ ਵੀ ਹਨ, ਮੇਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵੀ ਹਨ, ਸਿਆਸੀ ਰੈਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਭੀੜਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਕੀ ਇਸ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ?
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ—ਚਿੱਟਾ ਨਸ਼ਾ, ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ। ਚਿੱਟੇ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅੱਖੀਂ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਜੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ, ਆਪਣੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਰਤ, ਸੱਚ, ਗਿਆਨ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ, ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦਾਅਵੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਵਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਉਂਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ; ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਖਲਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ।
ਡਰ ਦਾ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ!
ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਦੀ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ।
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਾ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਿੱਚ ਹਰਜ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ? ਭੀੜ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਂ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਡਾਕਟਰੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਦਾ ਹੱਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਲਾਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਡਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਨਰਕ ਦਾ ਭੈਅ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੇਬ ਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਡਰ ਵਿਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੋਰਡ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਕੌਣ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ।
ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ—ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਸੀ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਸਾਧਨ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ?
ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ, ਰਿਹਾਇਸ਼, ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗਦਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।
ਪਰ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਰ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਵੱਡੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੈਸਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਭਰੋਸਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਕੋਈ ਗੁਸਤਾਖ਼ੀ ਨਹੀਂ।
ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣਾ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਉੱਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਨੇਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ।
ਡੇਰੇ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਗਣਿਤ!
ਚੋਣਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੱਥੇ ਟੇਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੋਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿਆਸੀ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਕਿਸੇ ਡੇਰੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਵੋਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢਾਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਹਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਵੀ।
ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ!
ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ, ਨਾਮ, ਕਿਰਤ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਰ ਕਥਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਸਤਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਨ੍ਹੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਦਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੀਵੀਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਕਿਰਤ, ਇਨਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਨਾ ਟੇਕੇ।
ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਡੇਰੇ, ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੇਅਦਬ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਬੂਤ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਦਾ ਲੇਬਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਹਰ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੇ, ਜੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਲੈਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਾਂ ਆਗੂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਧੜੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿੱਜੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੋਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ।
ਇਸ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਗ਼ਲਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੋਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ
ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਨਸ਼ਾ-ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਝੂਠੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋਵੇ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਤਰਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਹੋਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ। ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਜਾਂ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ, ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਹਰ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਮੁਕਤ, ਡਰ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਘਰ, ਸਕੂਲ, ਸਮਾਜ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ—ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ!
ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚੱਟਣ ਵਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਕੌਣ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਆਗੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਪਰਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸਿਉਂਕ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਉਂਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇ। ਸਿਉਂਕ ਉਹ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੇਖਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।
ਜਾਗੋ! ਸੋਚੋ! ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ! ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੋ! ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰੋ! ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੋ।
ਯਾਦ ਰੱਖਿਓ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਹਾੜੇ ਨਹੀਂ ਵੱਢਦੇ; ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਸਿਉਂਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਚ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਬਚਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ; ਅਤੇ ਜੇ ਸੋਚ ਬੰਜਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮੰਨਣਗੇ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਗੇ।
ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ—ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ!