ਬੋਸਟਨ : ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੰਚਾਈ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ, ਚੌਲ ਅਰਬਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ (ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ) ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ, 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਲਗਪਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਕਾਸ ਔਸਤਨ 1.1 ਅਰਬ ਟਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਪਭਗ 23.9 ਕਰੋੜ ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਧਨ (ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਰ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਾਏ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਮੌਜੂਦਾ “ਕਲਾਈਮੇਟ-ਸਮਾਰਟ” (ਜਲਵਾਯੂ ਪੱਖੀ) ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਝੋਨੇ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਲਗਪਗ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ‘ਚੋਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵਧਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਿਕਾਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਧਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ, ਝੋਨੇ ਹੇਠਲੇ ਰਕਬੇ (ਖੇਤਰਫਲ) ਦਾ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇਜ਼ੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਦਾ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਫੈਲਣ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਝੋਨੇ ਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਪਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਵੱਧ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੂਟੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਤਾਂ ਵਧੀ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵੀ ਵਧਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ/ਨਾੜ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਹੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ 18 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਜੀਵ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਸ) ਡੀਕੰਪੋਜ਼ (ਗਾਲਦੇ) ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਵੀ ਇਸ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (ਜਿਵੇਂ ਯੂਰੀਆ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 76 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਗਲੋਬਲ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਲਗਪਗ 9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਗਣਨਾ
ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿੱਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਗਾਉਣ (intermittent flooding) ਭਾਵ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਗਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ) ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਸੋਖਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਗਲੋਬਲ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ:
ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਡਲ:ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਵਾਧੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਮੀਥੇਨ, ਨਾਈਟਰਸ ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇੱਕਠੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।
ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ ਮਾਡਲ: ਇਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਰੀ ਮਾਪ (ਡਾਟਾ) ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਪਲਬਧ ਸੀ।
ਮੈਟਾ-ਐਨਾਲਿਸਿਸ (ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ): ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ, ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੀ ਕਾਰਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ?
ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਰਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (ਖੇਤ ਨੂੰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਕਾਉਣਾ) ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਾਹੀ (tillage) ਰਾਹੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਝੋਨੇ ਦੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਵਿਕ (ਆਰਗੈਨਿਕ) ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ‘ਬਾਇਓਚਾਰ’ (ਘੱਟ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਕੋਲਾ) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸੁਕਾਉਣ ਨਾਲ ਮੀਥੇਨ ਬਹੁਤ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਧੀਆ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (ਯੂਰੀਆ) ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਬਚਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖੇਤ ਦੀ ਵਾਹੀ (ਟਿਲਿੰਗ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਠੰਢੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਕਰਨਾ ਮੀਥੇਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਰਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵਾਹੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸਿੱਟਾ
ਖੋਜ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਆਸ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੀ। ਸਹੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੇ ਝਾੜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਕਟੌਤੀ (10%) ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਓਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਸਹੀ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਬਿਹਤਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਣ।
