ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਿਆਸਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸਾਂ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1980-90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਦੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਿਆਸੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਈ 1970 ਨੂੰ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਵਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ 1995 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਵਾਨੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਹਿੰਸਾ, ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਖਾੜਕੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਰਾ ਬਾਰੇ ਉਪਲਬਧ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1990 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਖਾੜਕੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਉਸ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉਸ ’ਤੇ 1992 ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।
1995: ਉਹ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ
31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਸਿਵਲ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ 17 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ’ਤੇ ਇਸ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਿਆ। ਲੰਮੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2007 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ-ਏ-ਮੌਤ, ਖਾੜਕੂਵਾਦ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ
ਹਵਾਰਾ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 12 ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਗਲੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। 2026 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁੱਲ 36 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਰੀ ਜਾਂ ਡਿਸਚਾਰਜ ਹੋਇਆ।
ਬੁਰੈਲ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸੁਰੰਗ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਰਾਰ
ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਅਧਿਆਇ 2004 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਬੁਰੈਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ। ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਉੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੰਡੋਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਉਸਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹਵਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕੇਸ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਬੰਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚੱਲਦੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਇੱਛਾ
2025 ਵਿੱਚ ਹਵਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪੈਰੋਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। 2026 ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਹਿਰਾਸਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੈਰੋਲ ਜਾਂ ਰਿਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।
ਜੁਲਾਈ 2026 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਡੋਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪੈਰੋਲ ਅਰਜ਼ੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਕੋਲ ਭੇਜਣ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।
ਅਗਸਤ 2026 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਕਸਟਡੀ ਪੈਰੋਲ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ, ਪਰ ਹਵਾਰਾ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਪੈਰੋਲ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
2026 ਤੱਕ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਹਵਾਰਾ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੰਡੋਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁਣ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਹਨ। ਹਵਾਰਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ, ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ—ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
