ਵਿੰਨੀਪੈੱਗ : ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ, ਟੈਬਲੇਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ ‘ਦ ਲੈਂਸੇਟ’ (The Lancet) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜ ਨੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖ਼ੁਲਾਸੇ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 2,790 ਅਧਿਐਨਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 90 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ) ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਨਤੀਜੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ:
10 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ: ਇਹ ਵਰਗ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ’ਚ ਕਮੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
“ਮੈਂ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ”
ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੀ ਅੰਦਰਿਆ ਕ੍ਰਿਸਾਂਥੂ (ਚੇਅਰ, ‘ਚਿਲਡਰਨ ਫ਼ਸਟ ਕੈਨੇਡਾ’) ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ 13 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨਥਾਨੀਅਲ ਖ਼ੁਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਦਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਪਰ੍ਹੇ ਹਟਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫਿਰ ਫ਼ੋਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਗ਼ਲਤ ਕਿਉਂ?
ਸੰਨੀਬਰੁੱਕ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਡਾ. ਰੇਚਲ ਮਿਸ਼ੇਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਘਟਾ ਲੈਣਗੇ। ਐਪਸ ’ਚ ਆਟੋ-ਪਲੇਅ, ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਨਾਮਾਂ ਵਰਗੇ ਫ਼ੀਚਰ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੇਅ ਸ਼ਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਟਾ, ਟਿਕਟੌਕ ਅਤੇ ਗੂਗਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਾਟਾ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ‘ਬਿੱਲ ਸੀ-34’ ਅਤੇ ‘ਬਿੱਲ ਸੀ-36’ ਵਰਗੇ ਕਾਨੂੰਨ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਨਲਾਈਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਹਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਡਿਜੀਟਲ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜੰਗ ਇਕੱਲੇ ਮਾਪੇ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਕ੍ਰੀਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮਾਲਕ ਨਾ ਬਣੇ।
